بلاکچین در سلامت؛ جایی که ثبت دائمی به مشکل می خورد

پرونده پزشکی شما یک ویژگی دارد که کمتر به آن فکر می کنیم: باید قابل اصلاح باشد.

تشخیصی که بعدا رد می شود، آزمایشی که به اسم بیمار دیگری ثبت شده، دارویی که اشتباه وارد سیستم شده. اینها اتفاق های نادر نیستند و هر نظام سلامتی باید راهی برای پاک کردن یا تصحیحشان داشته باشد. حالا این را بگذارید کنار وعده اصلی بلاکچین، که دقیقا برعکسش است: ثبتی که هیچ کس نتواند تغییرش دهد.

این تناقض قلب ماجراست و تقریبا هیچ متن فارسی ای در این حوزه به آن نمی پردازد. بیایید از همین جا شروع کنیم.

وعده ای که پروژه ها می دهند

مدی بلاک یکی از قدیمی ترین و جدی ترین پروژه های این حوزه است و هنوز فعال. در معرفی خودش می گوید در حال ساخت زیستبومی بیمارمحور برای داده سلامت است، بر پایه بلاکچینی که مخصوص تبادل داده پزشکی طراحی شده، و از عبارت «مقاوم در برابر دستکاری» برای توصیف آن استفاده می کند.

ایده اش هم منطقی است. امروز پرونده شما تکه تکه روی سامانه های جدا افتاده چند مرکز درمانی پخش است و شما مالک هیچ کدام نیستید. اگر همه به یک لایه مشترک وصل شوند و اجازه دسترسی دست بیمار باشد، بخش بزرگی از دردسر جابه جایی پرونده حل می شود.

تا اینجا هیچ اشکالی ندارد. اشکال از جایی شروع می شود که کلمه «مقاوم در برابر دستکاری» را روی داده ای بگذاریم که قانونا باید قابل حذف باشد.

قانون می گوید باید پاک شود؛ زنجیره می گوید نمی شود

در مقررات حفاظت از داده اروپا، ماده ای هست که به «حق فراموش شدن» معروف است. متنش صریح است: فرد این حق را دارد که حذف داده های شخصی مربوط به خودش را بدون تاخیر بی مورد از کنترل کننده بخواهد، از جمله وقتی رضایتش را پس می گیرد یا داده دیگر برای هدف اولیه لازم نیست.

حالا این را روی یک دفتر توزیع شده اجرا کنید. داده روی هزاران نسخه پخش شده و کل ارزش سیستم به این است که هیچ کس نتواند نسخه ها را عوض کند. حذف به معنای واقعی کلمه در چنین ساختاری تعریف نشده است.

و این فقط بحث حقوقی اروپا نیست. همین منطق پشت هر نظام سلامتی است که به بیمار اجازه می دهد اطلاعات نادرست پرونده اش را اصلاح کند. یک سابقه پزشکی غلط که تا ابد باقی بماند، آسیبش کمتر از افشای اطلاعات نیست.

جوابی که در عمل داده شده و چیزی که از وعده باقی می ماند

پروژه های جدی این تناقض را می شناسند و راه حلشان تقریبا همیشه یکی است: داده پزشکی روی زنجیره نمی رود.

خود پرونده در پایگاه داده معمولی می ماند، رمزنگاری شده، و آنچه روی زنجیره ثبت می شود یک اثر انگشت رمزنگاری شده از آن است به علاوه سابقه اینکه چه کسی چه زمانی به آن دسترسی داشته. اگر بعدا لازم شود پرونده حذف شود، خود داده پاک می شود و آن اثر انگشت به چیزی اشاره می کند که دیگر وجود ندارد.

این طراحی درست است. اما ببینید چه چیزی از وعده اولیه باقی مانده. زنجیره دیگر پرونده شما را نگه نمی دارد؛ فقط دفتر ثبت دسترسی هاست. مفید است، ولی «انقلاب در نظام سلامت» نیست و مسئله اصلی این حوزه، یعنی اینکه بیمارستان ها با هم حرف بزنند، همچنان یک مسئله استاندارد و انگیزه است نه یک مسئله رمزنگاری.

موضع من روشن است: بلاکچین در سلامت جایی واقعا کار می کند که چند سازمان مستقل باید بدانند چه کسی به داده نگاه کرده و کسی نتواند بعدا این سابقه را انکار کند. هر ادعای فراتر از این را با شک بخوانید. همین منطق در نقش بلاکچین در حفظ حریم خصوصی با جزئیات بیشتری باز شده است.

اشتباه رایجی که در متن های فارسی این حوزه تکرار می شود

یک الگو در این موضوع خیلی تکرار می شود و شناختنش به کار هر خواننده ای می آید: پروژه ای در خارج یک آزمایش محدود انجام می دهد، خبرش ترجمه می شود، و در نسخه فارسی به «سیستمی که بیمارستان ها از آن استفاده می کنند» تبدیل می شود.

راه تشخیص هم ساده است. دنبال سه چیز بگردید: نام مرکز درمانی که واقعا از آن استفاده می کند، بازه زمانی مشخص، و اینکه بعد از دوره آزمایشی ادامه پیدا کرده یا نه. اگر متنی این سه را ندارد و به جایش فهرست مزایا دارد، دارید تبلیغ می خوانید. این دقیقا همان روشی است که در پروژه های حوزه انرژی هم چند نمونه پرسروصدا را کنار گذاشت.

در ایران هم تا امروز سامانه درمانی عملیاتی مبتنی بر بلاکچینی که بشود اسمش را برد و بررسی اش کرد وجود ندارد؛ آنچه هست پژوهش دانشگاهی است. اینکه صفحه اول نتایج جستجوی این موضوع پر از مقالات علمی و کمتر سراغ سامانه های واقعی است، خودش گویاست.

اگر از سمت بازار به این موضوع نگاه می کنید

بیشتر کسانی که این موضوع را جستجو می کنند، در نهایت به یک سوال می رسند: توکن این پروژه ها ارزش خرید دارد؟

جواب صادقانه این است که پذیرش در بیمارستان ها و قیمت توکن دو چیز جدا هستند و در عمل هم جدا حرکت کرده اند. توکنی که سال ها پیش با وعده تحول در سلامت عرضه شد، امروز مثل هر دارایی کوچک دیگری با نقدشوندگی محدود معامله می شود. اگر وارد این حوزه می شوید، با همین چشم واردش شوید نه با چشم سرمایه گذاری روی زیرساخت درمانی.

و برای بخش تومانی، هیچ عددی که در یک مقاله نوشته شود تا فردا معتبر نمی ماند.

سوال های پرتکرار

حرف آخر

بلاکچین در سلامت یک فناوری بی فایده نیست، ولی آن فناوری ای هم نیست که در متن های تبلیغاتی معرفی می شود. کاری که خوب انجام می دهد باریک است: نگه داشتن سابقه ای که بعدا کسی نتواند منکرش شود.

و همان ویژگی که این کار را ممکن می کند، یعنی برگشت ناپذیری، دقیقا همان چیزی است که آن را برای نگهداری خود پرونده نامناسب می کند. هر پروژه ای که این تناقض را به شما توضیح ندهد، یا خودش به آن فکر نکرده یا ترجیح داده نگوید. پروژه های سلامت روی اتریوم و مدیریت هویت دیجیتال هر دو با همین سنجه ارزش خواندن دارند. اگر هم مسیرتان به خرید و فروش دارایی می رسد، سفارش ووچر و نرخ روز جای درست تری برای تصمیم است تا وعده های چند سال پیش.