شرکت در عرضه اولیه ارز دیجیتال؛ ریسکی که می ماند

کسی که در فارسی دنبال «شرکت در ICO» می گردد، تقریبا همیشه سر از صفحه «عرضه اولیه» یک صرافی ایرانی درمی آورد. و آن صفحه، چیز دیگری است.

این اشتباه بی ضرر نیست. چون ریسک این دو با هم فرق دارد، مسیر ورودشان فرق دارد، و آنچه در پایان دستتان را می گیرد هم فرق دارد. پس اول باید تکلیف اسم ها روشن شود.

سه چیز که همه «عرضه اولیه» صدایشان می زنیم

ICO، یعنی خرید توکن مستقیم از خود پروژه، قبل از اینکه در هیچ صرافی ای فهرست شده باشد. پول را به قرارداد یا آدرس پروژه می فرستید و توکن می گیرید. هیچ واسطه ای وسط نیست، یعنی هیچ کس هم مسئول نیست.

IEO، یعنی همان چیز ولی با صرافی به عنوان میزبان. صرافی پروژه را غربال می کند، فروش را روی پلتفرم خودش می برد و توکن بعدش همان جا لیست می شود. ریسک کمتر می شود اما حذف نمی شود؛ غربال صرافی تضمین نیست.

«عرضه اولیه» صرافی های ایرانی، که در بیشتر موارد هیچ کدام این دو نیست. معمولا یک تخصیص محدود از توکنی است که خود صرافی آن را از بازار جهانی برداشته و بین کاربرانش قرعه کشی می کند. یعنی شما در تامین مالی پروژه شرکت نمی کنید؛ در یک صف خرید شرکت می کنید.

تفاوت نسل های این مدل ها را در توضیح ICO و جانشین هایش جداگانه باز کرده ایم.

چرا ICO واقعی از ایران عملا بسته است

این را کسی صریح نمی نویسد چون خبر خوبی نیست، ولی واقعیت دارد.

یک عرضه اولیه واقعی معمولا سه چیز می خواهد: پرداخت با ارز دیجیتال از کیف پول شخصی، احراز هویت با مدرک کشوری که در فهرست محدودیت های پروژه نباشد، و دسترسی به سایتی که خیلی وقت ها از ایران باز نمی شود. هر سه تا مانع اند و مانع سومی هم پشتشان است: اگر پروژه بعدا توکن ها را قفل کند یا فروش را باطل کند، شما هیچ مرجع رسیدگی ندارید.

نتیجه عملی: آنچه از ایران قابل دسترسی است، عملا همان دسته سوم است. اگر کسی به شما گفت در ICO فلان پروژه بین المللی شرکت می دهد و پول را به حسابش واریز کنید، احتمال کلاهبرداری بودنش از احتمال درست بودنش بیشتر است. چطور کلاهبرداری عرضه اولیه را تشخیص دهیم را جداگانه فهرست کرده ایم.

پنج ریسکی که هنوز سر جایشان هستند

سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا در سال ۲۰۱۷ یک هشدار رسمی برای سرمایه گذاران ICO منتشر کرد. متن قدیمی است، ولی جالب اینجاست که هیچ کدام از پنج بندش کهنه نشده:

• فضای بدون مقررات. بسته به ساختار، عرضه ممکن است بیرون از هر چارچوب نظارتی باشد. یعنی هیچ حمایتی که سرمایه گذاری تحت نظارت دارد اینجا وجود ندارد.
• احتمال از دست رفتن کل سرمایه. اکثر این پروژه ها در مراحل خیلی ابتدایی اند و ذاتا احتمال شکست بالایی دارند. بسیاری از توکن ها هیچ ارزش ذاتی ندارند جز امکان استفاده از سرویسی که هنوز ساخته نشده.
• نبود راه خروج. ممکن است اصلا نتوانید توکن را بفروشید. همه توکن ها بعد از عرضه در صرافی ها معامله نمی شوند و آن هایی هم که می شوند نوسان شدید دارند.
• اطلاعات ناکافی. وایت پیپرها در بیشتر موارد حسابرسی نشده، ناقص یا یک طرفه اند و روی منافع تاکید می کنند نه ریسک ها.
• ایراد فنی. کد ممکن است باگ داشته باشد، توکن ممکن است قابل دسترسی نباشد یا در یک هک از بین برود.

متن کامل هشدار در بیانیه رسمی ESMA در دسترس است.

بند سوم، یعنی نبود راه خروج، همان چیزی است که در بازار ایران بیشتر از همه دیده می شود. توکنی که فقط در یک صرافی داخلی لیست شده، وقتی همان صرافی بازارش را ببندد یا حجم بخوابد، عملا فروش ناپذیر است.

اگر با این حال می خواهید وارد شوید

موضع ما این نیست که هیچ وقت نباید. این است که باید مثل خرید بلیت بخت آزمایی با آن رفتار کرد، نه مثل سرمایه گذاری.

چهار سوالی که قبل از هر تخصیصی باید جوابشان روشن باشد:

• بعد از عرضه، توکن کجا معامله می شود؟ اگر جواب فقط «همین صرافی» است، شما یک بازار تک فروشنده خریده اید.
• قفل و آزادسازی چطور است؟ توکنی که با قیمت خوب گرفته اید ولی شش ماه قفل است، شش ماه ریسک است نه شش ماه سود.
• چه سهمی از عرضه به تیم و سرمایه گذار اولیه رسیده؟ هر چه بیشتر، فشار فروش بعدی سنگین تر.
• مبلغی که می گذارید، اگر صفر شود زندگی تان عوض می شود؟ اگر بله، مبلغ اشتباه است.

و یک قاعده که تجربه بازار ایران بارها تاییدش کرده: هیچ عرضه اولیه ای آنقدر خوب نیست که ارزش قرض گرفتن داشته باشد.

جایی که پول واقعا از دست می رود

بر اساس سفارش های ثبت شده در پلتفرم دیجی دلار، الگوی تکرارشونده ای وجود دارد: هجوم خرید یک توکن تازه لیست شده در چند روز اول، و بعد سکوت. کسانی که در آن چند روز خریده اند، معمولا کسانی نیستند که در تخصیص اولیه شرکت کرده بودند؛ کسانی اند که خبر رشد را دیده اند.

یعنی ضرر معمولا در خود عرضه اولیه اتفاق نمی افتد. در خرید بعد از عرضه اتفاق می افتد. اگر جا ماندید، جا ماندن گران تر از نخریدن نیست.

برای سرمایه ای که قرار نیست قمار شود، مسیرهای کم ریسک تر همیشه سر جایشان هستند: سبد بندی واقعی و نگه داشتن بخشی از دارایی در تتر به عنوان پناهگاه ریالی کارهای هیجان انگیزی نیستند، ولی سرمایه را سر جایش نگه می دارند. اگر هم دنبال ارزهای فهرست شده و قابل معامله اید، فهرست بازارهای دیجی دلار شفاف تر از هر عرضه ای است.

سوال های پرتکرار