بلاکچین در صنعت دارو؛ از وعده رهگیری چه چیزی ماند
برای ثبت سفارش به حساب نیاز دارید. ثبت نام رایگان است.
یک جعبه دارو در دستتان است و می خواهید مطمئن شوید تقلبی نیست. این ساده ترین شکل مسئله ای است که حدود ده سال، بلاکچین قرار بود حلش کند.
خبر خوب اینکه بزرگ ترین پروژه این حوزه واقعا ساخته شد و امروز در تولید کار می کند. خبر عجیب تر اینکه چیزی که در نهایت ماند، آن قسمتی نبود که همه رویش تمرکز کرده بودند.
یک جعبه دارو از کارخانه تا داروخانه از دست چند شرکت رد می شود. هر کدام سامانه انبار خودش را دارد و هیچ کدام تمایلی ندارد جزئیات عملیاتش را به بقیه نشان بدهد.
یعنی مشکل، نبودن یک دفتر ثبت نیست. مشکل این است که چند طرف بی اعتماد باید روی یک روایت واحد از یک محموله توافق کنند، بدون اینکه بقیه داده هایشان لو برود. تا اینجا مسئله دقیقا شبیه چیزی است که بلاکچین برایش ساخته شده و برای همین این حوزه این قدر جذاب به نظر می رسید.
اما یک شرط دیگر هم هست که معمولا از قلم می افتد: هر راه حلی باید با شماره گذاری و بارکدی کار کند که همین حالا روی جعبه ها چاپ می شود. سامانه ای که بخواهد فرمت خودش را به کل صنعت تحمیل کند، از روز اول شکست خورده است.
شناخته شده ترین پروژه این حوزه از یک برنامه پژوهشی اتحادیه اروپا بین سال های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ بیرون آمد که چند شرکت داروسازی بزرگ در آن شریک بودند. تا اینجا همان چیزی است که در مقاله های قدیمی می خوانید.
حالا بروید سایت امروز همان پروژه را ببینید. چیزی که آنجا هست یک انجمن غیرانتفاعی سوئیسی است که سه محصول را اداره می کند: برگه اطلاعات دارو به شکل دیجیتال، رهگیری زنجیره تامین و ارتباط با بیمار.
و توصیفی که خودشان از زیرساخت می دهند این است که روی استاندارد GS1 Digital Link بنا شده. یعنی همان بارکد و کد QR روی بسته که به یک آدرس اینترنتی وصل می شود و اطلاعات به روز را برمی گرداند.
کلمه بلاکچین در معرفی محصول نهایی تقریبا دیده نمی شود.
موضع من روشن است و ممکن است خوشایند نباشد: در مسئله اصالت دارو، سهم بلاکچین از آن چیزی که تبلیغ شد بسیار کمتر بود و بخش سنگین کار را استانداردسازی و حاکمیت داده انجام داد.
سه دلیل، به ترتیب اهمیت:
- حلقه ضعیف بیرون زنجیره است. بلاکچین می تواند تضمین کند رکورد یک جعبه دستکاری نشده. نمی تواند تضمین کند محتویات آن جعبه همان چیزی است که رکورد می گوید. کسی که دارو را جعل می کند، برچسب را هم جعل می کند.
- داده تجاری روی زنجیره عمومی نمی رود. اینکه چه کسی چه مقدار به چه قیمتی فروخته، محرمانه ترین دارایی یک توزیع کننده است. هر طرحی که این را روی یک دفتر کل عمومی ببرد، همان جا رد می شود.
- مانع اصلی سازمانی بود، نه فنی. چند رقیب باید بپذیرند یک سامانه مشترک را اداره کنند. پاسخی که در عمل جواب داد یک نهاد غیرانتفاعی بی طرف بود، نه یک پروتکل غیرمتمرکز.
همین الگو در حوزه پرونده بیمار هم تکرار شده و آنجا هم نتیجه مشابهی داشت؛ تفصیلش در پرونده پزشکی روی بلاکچین آمده.
نقشی کوچک تر و مشخص تر از آنچه معرفی ها می گویند. جایی که هنوز منطقی است:
- مهر زمانی و اثبات وجود. اثر انگشت رمزنگاری شده یک سند روی زنجیره می رود، خود سند جای دیگری می ماند. بعدا می شود ثابت کرد سند در آن تاریخ وجود داشته و عوض نشده.
- پرداخت و تسویه بین چند طرف که به هم اعتماد ندارند، همان منطقی که در کاربرد بلاکچین در بیمه بررسی شده.
- ثبت رضایت و دسترسی در پژوهش بالینی، جایی که باید بعدا قابل بازرسی باشد چه کسی چه چیزی را دیده.
و برای هر سه، هزینه اجرا روی شبکه اصلی اتریوم موضوع کوچکی نیست؛ نرخ روز اتر را می توانید در صفحه خرید و فروش اتریوم ببینید. هر سه تای اینها لایه های نازکی هستند که کنار یک سامانه متعارف می نشینند. هیچ کدام «زنجیره تامین روی بلاکچین» نیستند. تصویر کلی تر این بحث در بلاکچین و مدیریت زنجیره تامین باز شده، و مرور پروژه های حوزه سلامت در کارنامه پروژه های بلاکچینی سلامت آمده.
در ایران هم برای اصالت دارو سامانه شماره گذاری وجود دارد و منطقش هم همان است: یک کد یکتا روی بسته که در برابر یک پایگاه داده مرکزی استعلام می شود. ما وکیل و کارشناس مقررات دارویی نیستیم و این متن مرجع حقوقی نیست؛ نکته فنی اش این است که اینجا هم مسئله از جنس شماره گذاری و پایگاه داده است، نه از جنس دفتر کل غیرمتمرکز.
و یک نکته عملی برای کسی که در این حوزه دنبال کار یا سرمایه گذاری است: اگر پروژه ای به شما معرفی شد که وعده رهگیری دارو با توکن می دهد، دو سوال کافی است. داده کجا ذخیره می شود، و با کدام استاندارد شماره گذاری موجود کار می کند. جوابی که برای اولی «روی زنجیره» و برای دومی «استاندارد خودمان» باشد، بقیه ارائه را لازم نیست بشنوید.
بلاکچین جلوی داروی تقلبی را می گیرد؟
نه به تنهایی. بلاکچین می تواند تاریخچه یک شناسه را غیرقابل دستکاری کند، ولی رابطه بین آن شناسه و محتوای فیزیکی جعبه را تضمین نمی کند. آن حلقه با بسته بندی ضد دستکاری و بازرسی بسته می شود، نه با رمزنگاری.
پروژه های بلاکچینی دارو شکست خوردند؟
شکست نخوردند، تغییر شکل دادند. بزرگ ترینشان امروز یک پلتفرم تجاری فعال است، ولی چیزی که در محصول نهایی ماند استانداردهای داده و حاکمیت مشترک بود و نه یک زنجیره عمومی.
فرق بلاکچین عمومی و خصوصی در این کاربرد چیست؟
در نسخه خصوصی، شرکت کنندگان مشخص و مجازند و داده بیرون از حلقه نمی رود. همین باعث می شود مزیت اصلی زنجیره عمومی، یعنی بی نیازی از اعتماد به یک متولی، عملا کنار برود. نتیجه معمولا یک پایگاه داده مشترک با هزینه بیشتر است.
برای ورود به این حوزه چه باید یاد گرفت؟
اول استانداردهای شناسه گذاری کالا و ساختار داده در صنعت دارو، بعد قراردادهای هوشمند. کسی که فقط سمت بلاکچین را بلد باشد، در این حوزه پروژه ای را به سرانجام نمی رساند.
این پرونده یکی از صادقانه ترین نتیجه های ده سال گذشته را دارد. یک ایده بلاکچینی با بودجه جدی و شرکای بزرگ اجرا شد، به محصول رسید، و در مسیر رسیدن به محصول متوجه شد بخش ارزشمندش جای دیگری بوده.
این نتیجه بدی نیست. فقط با آن چیزی که در معرفی ها نوشته می شود فرق دارد، و کسی که می خواهد در این حوزه سرمایه یا وقت بگذارد بهتر است نسخه واقعی اش را بداند.