سال ۲۰۱۸ بزرگ ترین شرکت کشتیرانی جهان با آی بی ام دست به دست هم دادند و پلتفرمی ساختند که قرار بود اسناد تجارت جهانی را روی بلاکچین ببرد. اسمش تریدلنز بود. ده ها بندر، خط کشتیرانی و اداره گمرک به آن پیوستند.
پایان سال ۲۰۲۲ اعلام کردند تعطیل می شود.
هر متنی که به فارسی درباره بلاکچین در حمل و نقل نوشته شده، همین پروژه را نمونه موفق معرفی می کند. اما جمله ای که مرسک در اطلاعیه تعطیلی اش نوشت، از هر فهرست مزایایی بیشتر به درد شما می خورد؛ چون دقیقا می گوید چه چیزی کار کرد و چه چیزی نه.
فناوری کار کرد؛ چیز دیگری کم آمد
در اطلاعیه رسمی آمده است: «متاسفانه، با وجود اینکه ما با موفقیت یک پلتفرم قابل استفاده ساختیم، همکاری کامل در سطح صنعت جهانی محقق نشد. در نتیجه تریدلنز به سطحی از توجیه تجاری که برای ادامه کار لازم است نرسید.» قرار بود پلتفرم تا پایان سه ماهه اول ۲۰۲۳ از دسترس خارج شود.
این جمله را دوباره بخوانید. پلتفرم ساخته شد و کار می کرد. چیزی که به دست نیامد، همکاری بود.
و دلیلش هم قابل حدس است. یک دفتر مشترک وقتی ارزش دارد که همه طرف ها در آن باشند. اما وقتی پلتفرم را دو شرکت مشخص اداره می کنند، رقبای آن دو شرکت باید داده عملیاتی خودشان را در سامانه ای بگذارند که رقیبشان مالکش است. مسئله فنی نبود، مسئله این بود که چه کسی وسط ایستاده است.
مشکل واقعی این صنعت کاغذ است، نه دفتر کل
برای اینکه بحث انتزاعی نماند، یک محموله را دنبال کنید. از کارخانه بیرون می آید، به کامیون تحویل داده می شود، در بندر بارگیری می شود، از گمرک مبدا رد می شود، سوار کشتی می شود، در مقصد تخلیه می شود، از گمرک مقصد رد می شود و به انبار می رسد.
در هر یک از این ایستگاه ها سندی صادر یا امضا می شود و هر طرف نسخه خودش را در سامانه خودش نگه می دارد. وقتی اختلافی پیش بیاید که مثلا آسیب کجا وارد شده، ماه ها صرف تطبیق این نسخه ها می شود. هزینه اش هم واقعی است و کسی منکرش نیست.
وعده دفتر توزیع شده دقیقا برای همین بود: یک نسخه، قابل دیدن برای همه طرف های مجاز، بدون امکان بازنویسی خاموش. تا اینجا وعده درست است و بلاکچین همین یک کار را واقعا خوب انجام می دهد.
مشکل از جایی شروع می شود که همین را به کل صنعت تعمیم بدهیم.
حلقه ای که هیچ زنجیره ای پر نمی کند
فرض کنید تمام اسناد روی زنجیره باشد. حالا کسی در بندر یک کانتینر را اسکن می کند و ثبت می کند که سالم تحویل گرفته شده.
اگر آن کانتینر سالم نباشد چه؟ زنجیره با دقت کامل و برای همیشه یک ادعای نادرست را نگه می دارد.
این محدودیت را نمی شود با انتخاب شبکه بهتر یا رمزنگاری قوی تر حل کرد. بلاکچین تضمین می کند سابقه بعد از ثبت دست نخورده بماند؛ درباره درست بودن آنچه ثبت شده هیچ حرفی ندارد. هر جا کسی از «حذف کامل تقلب در زنجیره تامین» حرف می زند، همین حلقه را جا انداخته است. توضیح فنی اش در نقش اوراکل ها آمده و شکل صنعتی اش در بلاکچین در زنجیره تامین باز شده است.
پس کجا واقعا نتیجه داده است
سه جا که الگوی مشترکشان روشن است.
اول، جایی که چند طرف مستقل باید به یک سند واحد استناد کنند و هیچ کدام حاضر نیستند سامانه دیگری را مرجع بدانند. دوم، جایی که خروجی حسگر مستقیم و بدون واسطه انسانی ثبت می شود؛ مثل ردیاب دما در حمل زنجیره سرد، که اینجا حلقه ضعیف کمتر است چون آدمی وسط نیست. و سوم، اسنادی که اصالتشان باید بعدها اثبات شود، مثل گواهی مبدا.
الگو این است: هر جا مسئله «اعتماد بین چند طرف رقیب» باشد، این فناوری چیزی برای گفتن دارد. هر جا مسئله «کارایی درون یک سازمان» باشد، یک پایگاه داده معمولی ارزان تر و سریع تر همان کار را می کند. همین تفکیک در پروژه های اینترنت اشیا و صنعت بیمه هم به همان شکل تکرار شده است.
برای فعال حمل و نقل در ایران چه چیزی از این بحث می ماند
بی تعارف، سامانه بلاکچینی عملیاتی در حمل و نقل ایران وجود ندارد که بشود نامش را برد و بررسی اش کرد. آنچه هست طرح پژوهشی و ارائه است.
اما یک بخش از این ماجرا برای شرکت های حمل و نقل ایرانی کاملا واقعی و روزمره است، و آن پرداخت بین المللی است. حق عضویت یک پلتفرم لجستیک خارجی، اشتراک سامانه ردیابی کشتی، تمدید نرم افزار مدیریت ناوگان، حتی هزینه یک گواهی؛ هیچ کدام با کارت بانکی ایرانی پرداخت نمی شوند.
مسیری که در عمل استفاده می شود ووچرهای پرداخت اینترنتی و دارایی های باثبات است. اینجا هزینه واقعی فقط نرخ نیست؛ اسپرد خرید و فروش، کارمزد سرویس و کارمزد شبکه هم روی هم می نشیند و برای مبالغ کوچک سهم همین ها قابل توجه می شود. نرخ ووچر پیش از سفارش را ببینید، نه بعدش.
سوال های پرتکرار
کاربرد بلاکچین در حمل و نقل دقیقا چیست؟
نگه داشتن یک نسخه مشترک از اسناد محموله بین چند طرف مستقل، به شکلی که بعدا کسی نتواند بی سر و صدا تغییرش دهد. بیشترین ارزشش در تجارت بین المللی است که چند شرکت، بندر و گمرک باید به یک سابقه استناد کنند. تشخیص اینکه آنچه ثبت شده واقعا درست بوده یا نه، کار زنجیره نیست.
چرا بزرگ ترین پروژه این حوزه تعطیل شد؟
به گفته خود مرسک، پلتفرم با موفقیت ساخته شد اما همکاری کامل در سطح صنعت جهانی به دست نیامد و در نتیجه توجیه تجاری لازم برای ادامه کار حاصل نشد. درس ماجرا این است که در این حوزه مانع اصلی فناوری نیست، حاضر شدن رقبا سر یک میز است.
آیا بلاکچین جلوی جعل اسناد حمل را می گیرد؟
جلوی تغییر سند بعد از ثبت را می گیرد، نه جلوی ثبت اطلاعات نادرست را. اگر اطلاعات غلط از همان ابتدا وارد شود، زنجیره آن را برای همیشه حفظ می کند. به همین دلیل ارزش این سامانه ها به کیفیت نقطه ورود داده وابسته است، نه به خود زنجیره.
شرکت های حمل و نقل ایرانی چطور هزینه سرویس های خارجی را می پردازند؟
معمولا از طریق ووچرهای پرداخت اینترنتی یا دارایی های باثبات، چون کارت بانکی ایرانی روی درگاه های خارجی کار نمی کند. هزینه واقعی این مسیر مجموع نرخ ارز، اسپرد خرید و فروش، کارمزد سرویس و کارمزد شبکه است و بهتر است قبل از سفارش حسابش شود.
حرف آخر
بلاکچین در حمل و نقل یک ابزار باریک است که یک کار مشخص را خوب انجام می دهد: نگه داشتن سابقه ای که بعدا قابل انکار نباشد. جایی که چند رقیب باید به یک سند مشترک استناد کنند، این ابزار واقعا چیزی اضافه می کند.
و تریدلنز دقیقا به همین دلیل درس خوبی است. نمرد چون فناوری کار نمی کرد. مرد چون شرکت هایی که باید در آن شرکت می کردند، حاضر نشدند در سامانه ای که رقیبشان اداره اش می کند حاضر شوند. تا وقتی این مسئله حل نشود، هیچ نسخه فنی بهتری فرقی نمی کند.
