بیش از پانزده سال از اولین بلاک بیت کوین گذشته. سوال منصفانه این است: بعد از پانزده سال، اقتصاد جهانی دقیقا کجایش عوض شده؟
جوابی که در بیشتر متن های فارسی می خوانید بزرگ تر از واقعیت است. «نظام مالی را متحول کرد»، «دلار را به چالش کشید»، «بانک ها را تهدید کرد». هیچ کدام از این ها اتفاق نیفتاده. آنچه اتفاق افتاده کوچک تر، مشخص تر و به مراتب جالب تر است.
چیزی که خود نهادهای مالی جهانی می گویند
بانک تسویه بین المللی که عملا بانک مرکزی بانک های مرکزی است، در گزارشی که به گروه بیست ارائه شد سه نتیجه گیری صریح دارد و هیچ کدامشان خوشایند نیست.
اول، این گزارش می گوید اکوسیستم رمزارز به دلیل انگیزه های اقتصادی درونی اش دچار ازدحام و کارمزد بالا و در نتیجه چندپارگی است. دوم، با وجود آرمان تمرکززدایی، در عمل تمرکز قابل توجهی در آن شکل گرفته که خودش ریسک می سازد. سوم و مهم تر از همه، دیفای خدمات مالی سنتی را بازتولید می کند بدون آنکه فعالیت اقتصادی واقعی را تامین مالی کند، و رشدش به ورود کاربران جدید وابسته است نه به سرمایه گذاری مولد.
می شود با لحن این گزارش مخالف بود؛ منبعش هم بی طرف نیست و منافع خودش را دارد. ولی نکته سوم را نمی شود کنار گذاشت. اگر بپرسید بیت کوین چند کارخانه ساخته یا چند وام تولیدی داده، جواب واقعا نزدیک به صفر است.
پس تاثیر واقعی کجا بوده
سه جا، و هر سه قابل اندازه گیری اند.
یک، به عنوان یک طبقه دارایی. بیت کوین از یک آزمایش اینترنتی به چیزی تبدیل شد که در سبد سرمایه گذاری نهادی جا باز کرد و ابزارهای مالی تحت نظارت رویش ساخته شد. این بزرگ ترین تغییر واقعی است، ولی توجه کنید که چه چیزی را عوض کرده: کانال سرمایه گذاری را، نه نظام پرداخت را.
دو، مصرف انرژی. این یکی اثری است که هیچ کس منکرش نیست، فقط سر بزرگی اش دعواست. شبکه بیت کوین برق واقعی مصرف می کند و شاخص مصرف برق بیت کوین دانشگاه کمبریج همین را رصد می کند. عدد لحظه ای اش را همان جا ببینید؛ هر رقمی که در یک مقاله نوشته شود تا چند ماه بعد بی اعتبار است.
سه، دسترسی به دلار در اقتصادهای بسته. این جایی است که بیت کوین واقعا کاری کرده که چیز دیگری نمی کرد. نه به عنوان پول رایج، که آن آزمایش تقریبا همه جا شکست خورد، بلکه به عنوان یک کانال انتقال ارزش برای کسانی که به سیستم بانکی بین المللی دسترسی ندارند. جزئیاتش را در بیت کوین در کشورهای در حال توسعه نوشته ایم.
ادعاهایی که محقق نشدند و باید صریح گفت
اگر این بخش را ننویسم، متن دیگری شبیه بقیه نوشته ام.
بیت کوین جایگزین دلار نشد و نشانه ای هم از آن نیست. نه ذخایر بانک های مرکزی به آن منتقل شد، نه قیمت گذاری کالاهای جهانی. حتی خود بیت کوین در ذهن اکثر معامله گران با دلار سنجیده می شود؛ یعنی واحد حساب هنوز دلار است.
بانک ها را از بین نبرد. برعکس، بانک ها و شرکت های مالی بزرگ خودشان تبدیل به کانال اصلی دسترسی به آن شدند. مسیری که قرار بود واسطه ها را حذف کند، به واسطه های جدید و بعضا همان واسطه های قدیمی رسید. این دقیقا همان تمرکزی است که گزارش بالا به آن اشاره دارد.
پول روزمره نشد. کارمزد متغیر و زمان تایید، آن را برای خرید نان نامناسب می کند و این یک ایراد قابل رفع نیست، بخشی از طراحی است.
اثری که کمتر دیده می شود ولی واقعی است
مهم ترین تاثیر بیت کوین بر اقتصاد جهانی شاید اصلا اقتصادی نباشد؛ مفهومی باشد.
بیت کوین ثابت کرد که می شود یک سیستم ثبت ارزش را بدون نهاد مرکزی و بدون اجازه کسی، سال ها بدون توقف اجرا کرد. این ایده حتی برای کسانی که به خود بیت کوین اعتقادی ندارند تغییر ایجاد کرد؛ پروژه های ارز دیجیتال بانک مرکزی که امروز ده ها کشور رویش کار می کنند، بدون این نمونه اولیه احتمالا وجود نداشتند.
یعنی بزرگ ترین میراثش این نبود که جایگزین سیستم شود. این بود که سیستم را وادار به واکنش کند. رفتار بیت کوین در دوره های بحران را هم در بیت کوین در شرایط بحران بازار جداگانه بررسی کرده ایم.
و برای اقتصاد ایران این تحلیل چه معنایی دارد
اینجا باید یک تفکیک مهم بگذارم که در متن های ترجمه شده اصلا وجود ندارد.
وقتی از تاثیر بیت کوین بر اقتصاد جهانی حرف می زنیم، درباره ذخایر بانک های مرکزی و بازارهای سرمایه غرب حرف می زنیم. تاثیرش بر اقتصاد ایران از مسیر کاملا دیگری می آید: از مسیر انتقال ارزش وقتی مسیرهای رسمی بسته اند. این دو موضوع را یکی نگیرید؛ اولی درباره سرمایه گذاری است و دومی درباره دسترسی.
و یک نکته که هر بار در نمودارها گم می شود: نمودار تومانی بیت کوین دو متغیر مستقل دارد. قیمت دلاری دارایی و نرخ ارز. رشد نمودار تومانی لزوما به معنای رشد بیت کوین نیست و گاهی فقط تضعیف ریال است. رابطه بیت کوین با تورم موضوع مستقلی است که در بیت کوین و تورم جدا بررسی شده.
برای کسی که هدفش صرفا حفظ ارزش دلاری است و نه سرمایه گذاری روی نوسان، مسیر ساده تری هم هست که به هیچ کدام از این بحث های کلان وابسته نیست: ووچر دلاری و انتقال ارزش.
سوال های پرتکرار
بیت کوین چه تاثیری بر اقتصاد جهانی گذاشته است؟
سه تاثیر قابل اندازه گیری: تبدیل شدن به یک طبقه دارایی سرمایه گذاری با ابزارهای مالی تحت نظارت، مصرف قابل توجه انرژی، و ایجاد یک کانال انتقال ارزش برای اقتصادهایی که دسترسی محدودی به سیستم بانکی بین المللی دارند. تاثیرش بر تامین مالی فعالیت اقتصادی واقعی تاکنون ناچیز بوده است.
آیا بیت کوین می تواند جایگزین دلار شود؟
در وضعیت فعلی خیر و نشانه ای از آن دیده نمی شود. ذخایر بانک های مرکزی به آن منتقل نشده و کالاهای جهانی با آن قیمت گذاری نمی شوند. حتی خود بیت کوین معمولا با دلار سنجیده می شود، که یعنی دلار همچنان واحد حساب است.
بیت کوین برای بانک ها تهدید است؟
آن طور که پیش بینی می شد نه. بانک ها و شرکت های مالی بزرگ خودشان به کانال اصلی دسترسی سرمایه گذاران به این دارایی تبدیل شدند. اتفاقی که افتاد جذب شدن بیت کوین در سیستم مالی موجود بود، نه جایگزینی آن.
چرا با وجود این همه صحبت، اثر واقعی بیت کوین محدود است؟
چون کاری که انجام می دهد ثبت و انتقال مالکیت است، نه تامین مالی تولید. گزارش بانک تسویه بین المللی همین را برجسته می کند: این اکوسیستم خدمات مالی موجود را بازتولید کرده بدون آنکه به فعالیت اقتصادی واقعی وام یا سرمایه برساند.
