روایت آشنایی هست که تقریبا هر متن فارسی درباره این موضوع تکرار می کند: در کشورهای در حال توسعه مردم بانک ندارند، تورم پس اندازشان را می خورد، و بیت کوین جای هر دو را می گیرد.
نیمه اول این حرف با داده جور درمی آید. نیمه دومش نه، و داده همان جاست.
پذیرش واقعا آنجاست
شاخص جهانی پذیرش رمزارز چین الیسیس هر سال کشورها را رتبه بندی می کند. صدر جدول کشورهای ثروتمند نیستند: هند، نیجریه، اندونزی، آمریکا و ویتنام. گزارش خودش می نویسد «فعالیت رمزارزی در کشورهای همه سطوح درآمدی افزایش یافت، با عقب نشینی در کشورهای پردرآمد.»
پس این بخش از روایت درست است. اقتصادهای نوظهور واقعا جلوتر از کشورهای ثروتمند هستند و دلیلش هم همان چیزی است که همه می گویند: تورم، محدودیت انتقال ارز، و سیستم بانکی که برای بخشی از جمعیت کار نمی کند.
ولی چیزی که استفاده می شود، بیت کوین نیست
همان گزارش، درست در جمله بعد، می گوید رشد در بخش استیبل کوین ها بیشتر بوده و «کاربردهای واقعی را در کشورهای کم درآمد و با درآمد متوسط رو به پایین پشتیبانی می کند.»
این تفاوت را باید جدی گرفت. آدم هایی که در نیجریه یا آرژانتین یا ترکیه دارایی دیجیتال نگه می دارند، عمدتا دلار دیجیتال نگه می دارند نه بیت کوین. و این انتخاب کاملا منطقی است.
دلیلش ساده تر از آن است که به نظر می رسد
کارگری که از یک کشور به خانواده اش پول می فرستد، دو مسئله دارد: کارمزد حواله، و اینکه پول با همان ارزش برسد.
بیت کوین مسئله اول را حل می کند و مسئله دوم را بدتر می کند. حواله ای که در مسیر ده درصد بالا یا پایین برود، برای خانواده ای که با آن پول خرید ماه را می کند فاجعه است، حتی اگر کارمزدش صفر بوده باشد. صرفه جویی چند دلاری در کارمزد، در برابر نوسان یک روزه هیچ است.
همین منطق درباره پس انداز هم صدق می کند، فقط با افق طولانی تر. کسی که تمام دارایی اش را روی چیزی می گذارد که ممکن است ماه بعد نصف شود، از تورم فرار نکرده؛ ریسکش را عوض کرده. برای کسی که حاشیه امن ندارد، این معامله بدی است.
و آن آمار «بانک نداشتن» هم دیگر آن آمار نیست
بخش زیادی از این روایت روی یک عدد قدیمی بنا شده: میلیاردها بزرگسال بدون حساب بانکی. آن عدد کهنه شده. آخرین گزارش فاینِکس بانک جهانی می گوید «۷۹ درصد بزرگسالان جهان اکنون حساب دارند.»
یعنی شکاف واقعی دیگر عمدتا «حساب نداشتن» نیست. مسئله جای دیگری است: انتقال فرامرزی، دسترسی به ارز باثبات، و حفظ ارزش در برابر تورم داخلی. و باز هم، ابزار دقیق تر برای این سه، دارایی با قیمت ثابت است نه دارایی نوسانی.
پس بیت کوین آنجا چه نقشی دارد
نقش دارد، ولی نه نقشی که در آن مقاله ها به آن داده می شود.
بیت کوین ناشر ندارد. هیچ شرکتی نیست که ذخایرش را اعلام کند، هیچ حسابی نیست که مسدود شود، و عرضه اش را نمی شود تغییر داد؛ در کد بیت کوین پاداش هر بلاک هر ۲۱۰ هزار بلاک نصف می شود و این قاعده از روز اول ثابت بوده. برای کسی که افق چند ساله دارد و می تواند نوسان را تحمل کند، این یک پیشنهاد واقعی است.
استیبل کوین این را ندارد. ارزش ثابتش را از یک ناشر می گیرد و آن ناشر خودش یک ریسک است. پس جواب صادقانه این نیست که کدام بهتر است؛ این است که هرکدام برای چه کاری اند: یکی برای جابه جایی و نگه داشتن ارزش امروز، دیگری برای شرط بلندمدت. تفاوت بنیادی دارایی ثابت و دارایی نوسانی همین را باز می کند.
از ایران، که خودش یکی از همین کشورهاست
جالب اینجاست که کاربر ایرانی این نتیجه را سال هاست عملا گرفته. بر اساس سفارش های ثبت شده در پلتفرم دیجی دلار، حجم اصلی جابه جایی روزمره روی دارایی های دلاری با قیمت ثابت است و بیت کوین بیشتر نقش نگهداری بلندمدت را دارد. یعنی همان تفکیکی که بالا گفتیم، اینجا از قبل در رفتار مردم اتفاق افتاده.
دو نکته عملی هم هست. اول اینکه نمودار تومانی بیت کوین دو متغیر دارد و وقتی بالا می رود ممکن است فقط نرخ دلار حرکت کرده باشد؛ برای هر تصمیمی نمودار دلاری را جدا ببینید. دوم اینکه اگر هدفتان جابه جایی ارزش دلاری است نه سرمایه گذاری، کد ووچر دلاری و مقصدهایی که آن را می پذیرند مسیر مستقیم تری از خرید یک دارایی نوسانی است.
برای نگاه بلندمدت هم بیت کوین به عنوان ذخیره ارزش و نقش افق زمانی و قاعده کاهش عرضه بیت کوین و اثر واقعی اش را ببینید.
سوال های پرتکرار
کدام کشورها بیشترین پذیرش رمزارز را دارند؟
طبق شاخص چین الیسیس، صدر جدول با اقتصادهای نوظهور است: هند، نیجریه، اندونزی، آمریکا و ویتنام. نکته مهم تر این است که در همان دوره، کشورهای پردرآمد عقب نشینی داشته اند.
آیا بیت کوین جلوی تورم را در این کشورها می گیرد؟
برای کسی که افق چند ساله و توان تحمل نوسان دارد، می تواند. برای کسی که پس انداز کوچکی دارد و ممکن است ماه بعد به آن نیاز پیدا کند، جابه جا کردن ریسک است نه حذف آن.
چرا مردم آنجا بیشتر استیبل کوین استفاده می کنند؟
چون مسئله شان جابه جایی و حفظ ارزش امروز است، نه شرط بندی بلندمدت. دارایی ای که قیمتش ثابت است این کار را انجام می دهد و دارایی نوسانی نمی تواند، هرچند کارمزدش کمتر باشد.
آیا بیت کوین می تواند جای بانک را بگیرد؟
نه، و لازم هم نیست. طبق آخرین گزارش بانک جهانی ۷۹ درصد بزرگسالان جهان حساب دارند. شکاف واقعی در انتقال فرامرزی و دسترسی به ارز باثبات است، نه در نداشتن حساب.
حرف آخر
روایت «بیت کوین اقتصاد کشورهای در حال توسعه را نجات می دهد» یک قهرمان اشتباه دارد. پذیرش واقعی است، آمارش هم هست، ولی چیزی که آدم ها واقعا در جیبشان می گذارند دلار دیجیتال است. بیت کوین آنجا نقش دیگری دارد و آن نقش، پرداخت روزمره نیست.
